मुक्ति वा मोक्ष— एक गुरुको भूमिका

शब्दहरूलाई एउटा सीमासम्म लगेर, सद्‌गुरु, यस्तो अवस्थाको बारेमा बताउँदै हुनुहुन्छ, जुन भौतिक दायराभन्दा पर हुन्छ— यहाँ सम्म कि आयामहरूभन्दा पनि पर हुन्छ । "के मैले मुक्ति प्राप्त गर्नेछु ?" भन्ने प्रश्नलाई स्पष्ट रूपमा सम्बोधन गर्दै भन्नुहुन्छ, "अहँ, कहिल्यै पाउनु हुनेछैन ! कसैले पनि पाउनु हुनेछैन ।" तर, यसको अर्थ त्यहाँ आशाको किरण छैन भन्ने पक्कै होइन । यो विरोधाभासपूर्ण लाग्न सक्दछ ! सद्‌गुरु भन्नुहुन्छ— " म यो सुनिश्चित गर्नेछु कि तपाईं मुक्त हुनुहुनेछ, तर तपाईंले त्यसलाई ममाथि छोड्नुपर्ने हुन्छ ।"
 
मुक्ति वा मोक्ष— एक गुरुको भूमिका
 
 
 

मा निसहरूले मलाई यो जल्दोबल्दो प्रश्न सोधिरहेका हुन्छन्— "के मैले यही जीवनकालमा मुक्ति वा मोक्ष पाउँछु ?" सर्वप्रथम, मुक्ति भनेको के हो भनेर बुझौँ । जीवन र मृत्यु भनेको एउटै आयामको दुईवटा चरणहरू हुन् । जीवनमा विविध आयामहरू हुन्छन्— शैशवकाल (शिशु-अवस्था), बाल्यकाल, किशोरावस्था, युवावस्था र वृद्धावस्था । एउटा आयाममा परस्पर भागहरू हुन्छन्, जसलाई परिभाषा र व्याख्या गर्न सकिन्छ, जसलाई जान्न र बुझ्न सकिन्छ । तर, मुक्ति आयामविहीन हुन्छ । यसको अर्थ के हो भने, यसलाई परिभाषा गर्न सकिँदैन, व्याख्या गर्न सकिँदैन साथै जान्न समेत सकिँदैन । "के मैले मुक्ति प्राप्त गर्छु ?" अहँ, कहिल्यै पाउनु हुनेछैन ! कसैले पनि पाउनु हुनेछैन । जब तपाईं कुनै पनि आयाम बनेर रहनुहुन्न, त्यही मुक्ति हो । न त भौतिक, न पराभौतिक, न यो, न त्यो नै— जब तपाईं आयामविहीन बन्नुहुन्छ, त्यही मुक्ति हो ।

जुन कुरा यो वा त्यो हुँदैन, त्यसलाई बीचको वा नपुंसक भन्न मिल्दैन— त्यो परको हुन्छ !

जहाँ आयाम हुन्छ, त्यहाँ सीमा हुन्छ । मुक्ति भनेको के हो भने त्यहाँ सीमा हुँदैन, बन्धन हुँदैन । यो सुन्दा नकारात्मक लागे तापनि, यसले एकदमै सकारात्मक सम्भावना बोकेको हुन्छ । मुक्ति अस्तित्वविहीन हुन्छ । शिव अस्तित्वरहित हुन्— अर्थात्, त्यो जुन छैन । यही हुनु नै मुक्ति हो । शिवलाई पौरुष वा स्त्रैण भन्नु नै गलत हुन्छ, किनकि लिङ्ग एउटा आयामभित्र पर्दछ । शिव, आयामविहीन एवं अस्तित्वरहित हुन् । अस्तित्व-विहीन भनेको यो त्यहाँ छँदै छैन भन्ने होइन । यतिखेर, यस अस्तित्वमा भएको कुनै पनि कुरालाई तपाईं एउटा निश्चित आयामको रूपमा अनुभव गरिरहनु भएको हुन्छ— चाहे यो होस् वा त्यो । आयामविहीनता भनेको के हो भने, यो वा त्यो भन्ने त्यस्तो केही हुँदैन । जुन कुरा यो वा त्यो हुँदैन, त्यसलाई बीचको वा नपुंसक भन्न मिल्दैन— त्यो परको हुन्छ ! तपाईं कुनै पनि तरिकाले मुक्तिलाई जान्न वा बुझ्न सक्नुहुन्न— तपाईं मुक्त हुन मात्र सक्नुहुन्छ । तर, मुक्त हुने आकाङ्क्षा नराख्नुहोस् । जुन कुरा अझैसम्म तपाईंको अनुभव र बोधमा छैन, जसलाई तपाईंले अझैसम्म बुझ्नुभएको छैन, तपाईं त्यो बन्ने आकाङ्क्षा राख्न सक्नुहुन्न ।

यतिखेर, तपाईंले गर्न सक्ने एकमात्र काम के हो भने, जे-जति चीजहरूले तपाईंलाई बाँधिरहेका छन्, तिनलाई काट्दै जानुहोस् । तपाईं जे-जति चीजहरूबाट बाँधिनुभएको छ, ती सबै काट्नुभयो भने, त्यहि मुक्ति हो । यदि तपाईं कुनैपनि कुराको बन्धनमा बाँधिनुभएन भने, यसलाई नै मुक्ति भनिन्छ— अर्थात्, न जीवन, न मृत्यु; न भगवान, न राक्षस; न स्वर्ग, न नर्क; न यो, न त त्यो नै ! मुक्तिको खोज नगर्नुहोस्, बरु सबैथरीका बन्धनहरूबाट कसरी मुक्त हुने भनेर मात्र हेर्नुहोस् । यदि तपाईं माथि आकाशमा उड्न चाहनुहुन्छ भने, तपाईंलाई आकाशको बारेमा धेरै थाहा हुन खासै जरूरी हुँदैन, बरु तपाईंले आफूलाई कुन चीजले जमिनमा अड्याइरहेको छ भनेर जान्नुपर्ने हुन्छ । तपाईंले गुरुत्वाकर्षणलाई राम्रोसँग बुझ्नुभयो भने नै तपाईं उड्न सक्नुहुन्छ, न कि आकाशलाई बुझेर । आकाशको बारेमा कसरी जान्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न गौण हो; यो गुरुत्वाकर्षणलाई कसरी अधीनमा लिन सकिन्छ भन्ने प्रश्न नै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले, मुक्तिको बारेमा जान्ने प्रयत्न नगर्नुहोस् । यहाँ सम्म कि तपाईं मुक्तिको आकाङ्क्षा समेत नराख्नुहोस्, किनकि यसले तपाईंलाई भ्रामक कल्पनाहरूको उडानमा लैजानेछ ।

कल्पना भनेको विगतलाई परिमार्जन गरिएको रूप हो । हामी विगतलाई अनेक स्वरूपहरूमा बङ्ग्याउँछौँ, अनि त्यसैबाट रोमाञ्चित हुन्छौँ । हाम्रा कल्पनाहरूमा पूर्णतया नयाँ कुरा कहिल्यै हुन सक्दैन ।

मन कहिल्यै पनि "मलाई थाहा छैन" भन्न अवस्थामा रहन सक्दैन, किनकि यो यसरी नै बनेको हुन्छ । यसले कि त थाहा पाएकै हुनुपर्छ वा यदि थाहा छैन भने, ती कुराहरूको बारेमा धारणाहरू बुन्छ, निष्कर्षहरू निकाल्छ । यदि तपाईंले आफ्नो मनमा मुक्तिलाई पनि कुनै आयाम बनाउनुभयो भने, यसले तपाईंलाई अनावश्यक रूपमा वृत्तहरूमा घुमाइरहने छ अनि त्यो घनचक्कर बन्नेछ । तपाईं जुन कुराहरूबाट बाँधिनुभएको छ, त्यसलाई काट्दै (पन्छाउँदै) जानुहोस् । एकदिन यस्तो समय आउनेछ जब तपाईं देख्नुहुनेछ कि त्यहाँ काट्न बाँकी केही पनि रहँदैन— त्यसबेला, जे हुनु छ, त्यो अवश्य हुनेछ । तपाईंले मुक्तिको कामना गर्नु आवश्यक छैन, किनकि यदि तपाईंले कामना गर्नुभयो भने, तपाईंले अनेक कुराहरू कल्पना गर्नुहुनेछ । सबै कल्पनाहरू तपाईंको स्मृतिको अतिरञ्जित (बढाई-चढाई) रूप हो । यो राम्रो होइन, किनकि तपाईं विगतलाई नै भविष्यमा प्रस्तुत गरिरहनु भएको हुन्छ । सायद तपाईं त्यसलाई फरक स्वरूपमा र भिन्न-भिन्न रङ्गहरूमा प्रस्तुत गरिरहनु भएको हुन सक्छ, तैपनि तपाईंका कल्पनाहरू स्मृति (स्मरण) को धरातलमा उभिएर चलिरहेका हुन्छन्— र, स्मृति भनेको विगत हो ।

कल्पना भनेको विगतलाई परिमार्जन गरिएको रूप हो । हामी विगतलाई अनेक स्वरूपहरूमा बङ्ग्याउँछौँ, अनि त्यसैबाट रोमाञ्चित हुन्छौँ । हाम्रा कल्पनाहरूमा पूर्णतया नयाँ कुरा कहिल्यै हुन सक्दैन । पुरानै कुराहरू अतिरञ्जित गरिएको हुन्छ, जसकारण हरेक पटक यो नयाँ र रोमाञ्चक लाग्दछ । बच्चा बेलामा हामीले तीनवटा ऐना र रङ्गीबिरङ्गी चुराका टुक्राहरू लिएर क्यालिडोस्कोप बनाउँथ्यौँ । तपाईं त्यसमै भुलेर कैयौँ दिन बिताउन सक्नुहुन्थ्यो । हरेक पटक नयाँ आकृति र नयाँ सम्भावना देखिन्थ्यो । तर, वास्तवमा त्यही रङ्गीबिरङ्गी चुराका टुक्राहरू नै भिन्न-भिन्न रूपहरूमा देखिएका हुन्थे, जसले तपाईंको बच्चाबच्ची दिमागलाई उत्साहित गर्ने गर्थ्यो । जीवनको सन्दर्भमा पनि ठीक त्यही भइरहेको हुन्छ— यो एउटा क्यालिडोस्कोप हो; वा भनौँ बहुरूपदर्शी ।

तपाईं जतिखेर पनि आफ्नै क्यालिडोस्कोप बनाइरहनु भएको हुन्छ । यो मनोरञ्जनको लागि त ठीक हुन सक्ला, तर आफ्नो जीवनको परम प्रकृति पत्ता लगाउनको निम्ति यो कहिल्यै उपयुक्त हुँदेैन । अस्तित्वविहीन हुनु अर्थात् यस्तो बन्नु, जुन न यो हो, न त्यो । हामीले शब्दहरूमा यतिसम्म मात्रै भन्न सक्छौँ । भाषा भनेको हाम्रो दिमागको उपज हो, त्यसैकारण एउटा निश्चित बिन्दुपछि हामीले दिमागको दायराभन्दा परको कुरालाई व्याख्या गर्न खोज्यौँ भने, त्यसले कुनै अर्थ दिँदैन ।

आत्मज्ञान वा बुद्धत्व भनेको कुनै उपलब्धि होइन, कुनै प्राप्ति होइन वा तपाईंले जित्नैपर्ने भागदौड पनि होइन । आत्मज्ञान अर्थात् जे पहिल्यै थियो, त्यसलाई बल्ल देख्न सक्नु ।

आत्मज्ञान वा बुद्धत्व भनेको कुनै उपलब्धि होइन, कुनै प्राप्ति होइन वा तपाईंले जित्नैपर्ने भागदौड पनि होइन । आत्मज्ञान अर्थात् जे पहिल्यै थियो, त्यसलाई बल्ल देख्न सक्नु । यो न त आत्म-उपलब्धि हो, न आत्म-प्राप्ति, न त आत्म-विजय नै— यो त आत्म-अनुभूति वा आत्म-ज्ञान हो । तपाईंले केही पनि नयाँ सृजना गर्नुभएको हुँदैन, केही पनि प्राप्त गर्नुभएको हुँदैन, तपाईं कुनै शिखरमा पुग्नुभएको हुँदैन । तपाईंमा केवल यो कुराको बोध हुन्छः यहीँ हुँदा पनि जीवनको मूलभूत प्रकृतिलाई देख्न सकिएन छ, कस्तो मूर्खता ! यसैकारण, जब कसैलाई आत्म-अनुभूति हुन्छ, साधारणतया उनीहरू अज्ञात रहन्छन्, किनकि उनीहरू आनन्दमय भावमा लज्जित हुन्छन् । "जे सदैव यहीँ थियो, त्यसलाई मैले कुनै पनि क्षण जान्न सक्ने थिएँ । तर, त्यसलाई जान्नको लागि मैले जन्मौँ-जन्मसम्म चटक गर्नुपऱ्यो । म यति मूर्ख भएर बाँचेको रहेछु, अब आफ्नो अनुहार कसरी देखाऊँ ?" जब तपाईंलाई आफू मूर्ख छु भन्ने कुरा थाहा हुँदैन, तपाईं संसारमा स्वाभिमानी र वीर बन्न सक्नुहुन्छ । जुन क्षण तपाईंलाई त्यो अनुभूति हुनेछ, तपाईं लज्जित बन्नुहुनेछ । तर, त्यसबेला पूरै संसारले तपाईंको पूजा गर्न चाहन्छ— यो अलि विचित्र अवस्था हो !

मुक्तिको विषयलाई लिएर चिन्तित नबन्नुहोस् । यदि तपाईं जवान हुनुहुन्छ र केही चटक गर्न चाहनुहुन्छ भने, ठीकै छ गर्नुहोस् । जब उमेर छिप्पिन्छ, त्यसबेला त्यो ममाथि छोड्नुहोस् । तपाईंले आत्मज्ञान पाउनुहुन्छ वा पाउनुहुन्न भन्ने कुराप्रति मेरो कुनै चासो छैन, तर म एक गुरुको रूपमा सफल हुन चाहन्छु । "म तपाईंलाई प्रेम गर्छु । म तपाईंप्रति सरोकार राख्छु । म चाहन्छु कि तपाईंले आत्मज्ञान पाउनुहोस्" भनेर तपाईंलाई भनेँ भने, यो कुरा आज त राम्रो देखिन्छ । तर भोलि, तपाईं रनभुल्लमा पर्नुहुन्छ र भन्नुहुन्छ, "ल, भैगो !" तपाईंले आत्मज्ञान पाउनुहुन्छ कि पाउनुहुन्न भन्नेबारे मेरो कुनै चासो छैन, तर म आफ्नो जीवनमा असफल हुन चाहदिनँ । यदि तपाईंलाई मन पर्छ भने केही समय संघर्ष गर्नुहोस् । यदि तपाईंलाई संघर्षबिना आफू केही हुँदिनँ जस्तो लाग्छ भने, ठीकै छ संघर्ष गर्नुहोस् । जब तपाईं तयार रहनुहुन्छ, त्यसबेला त्यो ममाथि छोडिदिनु होस् । म एक सफल गुरु हुन चाहन्छु— तपाईंले त्यसमा भरोसा गर्न सक्नुहुन्छ !

म यो सुनिश्चित गर्नेछु कि तपाईं मुक्त हुनुहुनेछ, तर तपाईंले त्यसलाई ममाथि छोड्नुपर्ने हुन्छ ।

म यो सुनिश्चित गर्नेछु कि तपाईं मुक्त हुनुहुनेछ, तर तपाईंले त्यसलाई ममाथि छोड्नुपर्ने हुन्छ । कम्तीमा पनि उमेर ढल्दै जाँदा जब तपाईं थर्थराउन थाल्नुहुन्छ, त्यसबेला त तपाईंले त्यो कुरा ममाथि छोड्नैपर्छ । तर, यदि तपाईंले अहिले नै मेरो हातमा सुम्पिनु भयो भने, हामीले तपाईंलाई जीवनको अन्तिम घडीमा त्यसको आनन्द लिनको लागि सहयोग गर्न सक्छौँ । यदि तपाईंलाई आफ्नै चटक मन पर्छ भने, ठीकै छ केही समयसम्म गर्नुहोस् । मलाई थाहा छ कि जब तपाईंहरू त्यो चटकबाट विरक्त बन्नुहुन्छ, तपाईंहरूमध्ये थुप्रै फर्किनुहुनेछ । जति चाँडो फर्किनुहुन्छ, त्यति नै उत्तम ! म यहाँ छँदै र सक्रिय रहँदै त्यो गर्नुहोस्— मुक्त हुनुहोस् अनि मलाई सफल बनाउनु होस् ! हेर्नुस् त म दुवै तरिकाले सफल भइरहेको छु...

 

प्रेम अनि कृपा