शिव— पूर्ण तपस्वी र उत्तम गृहस्थ

article शिव–विशेष
आदियोगी शिव एक भयङ्कर तपस्वी थिए, जो आफूले जानेको र अनुभव गरेको कुरालाई संसारमा सबैसामु बाँड्न र ज्ञानको मेरुद्दण्ड निर्माण गर्नको लागि गृहस्थ बने— सोही ज्ञानको भण्डारलाई आज योग भनिन्छ ।

सद्‌गुरु: शिव पुराणमा उल्लेख गरिएअनुसार आदियोगी शिव एक सन्यासी र घोर तपस्वी थिए, जो खोपडीहरूको माला लगाएर चिहानमा घुमिरहन्थे । उनी असाध्यै भयानक थिए, जसकारण कसैले पनि उनको नजिक जाने आँट गरेनन् । तब, सबै देवताहरूले उनको अवस्थालाई हेरे र सोचे, “यदि शिव यही अवस्थामा रहने हो भने, बिस्तारै उनको ऊर्जा र कम्पनले सारा संसारलाई प्रभावित गर्नेछ अनि सबैजना तपस्वी बन्न थाल्ने छन् । यो बोध र मुक्तिको सन्दर्भमा त उचित छ, तर हाम्रो के हाल हुने हो ? हाम्रो खेल समाप्त हुनेछ । हामीले चाहेका कुराहरूमा मानिसहरूको कुनै चासो हुने छैन । तब हामी आफ्नो खेल खेल्न सक्दैनौँ, तसर्थ हामीले केही गर्नैपर्छ ।”

अनेक पटक विन्तिभाउ र अनुनय–विनय गरेपछि, जसोतसो उनीहरूले सतीसँग शिवको विवाह गराइदिए । यो विवाहपछि, उनी आंशिक रूपमा गृहस्थ बने । केही यस्ता क्षणहरू हुन्थे, जब उनी एकदमै जिम्मेवार गृहस्थ बन्दथे; केही यस्ता क्षणहरू हुन्थे, जब उनी एक गैर–जिम्मेवार तरिकाले नशामा मदमत्त रहन्थे; केही यस्ता क्षणहरू हुन्थे, जब उनी यति क्रुद्ध बन्दथे कि मानौँ उनको आक्रोशको ज्वालाले अस्तित्व नै जलाउन सक्थ्यो; केही यस्ता क्षणहरू पनि हुन्थे, जब उनी सम्पूर्ण अस्तित्वको निम्ति असाध्यै शान्त र सुखदायक बन्दथे । उनी फरक–फरक अवस्थाहरूमा हुन्थे ।

सती उनलाई पूर्ण रूपमा सम्हाल्न असमर्थ थिइन् । केही समयपछि परिस्थितिले यस्तो मोड लियो, जहाँ सतीले आफूलाई अग्निमा होमेर शरीर छोडिन् अनि शिव एकपटक पुन: अत्यन्तै भयङ्कर तपस्वी बने— पहिलेभन्दा अझ बढी भयानक र दृढ । अब सम्पूर्ण विश्व तपस्वी हुने खतरा झन् प्रबल बन्यो र देवताहरू निकै चिन्तित भए ।
देवताहरू शिवलाई फेरि पनि विवाह बन्धनमा पार्न चाहन्थे । त्यसैले, उनीहरूले देवी माताको पूजा गरे अनि पार्वतीको रूप धारण गर्न आग्रह गरे । देवीले पार्वतीको रूपमा जन्म लिइन्, जसको जीवनको एकमात्र लक्ष्य थियो— शिवसँग विवाह गर्ने । उनी हुर्किँदै गइन् अनि अनेक तरिकाहरूले शिवलाई आकर्षित गर्ने कोशिस गरिन्, तर उनी सफल भइनन् । तब देवताहरूले कामदेवको सहयोगले जसोतसो शिवलाई प्रभावमा पारे, अनि आफू अलिकति कोमल बनेको क्षणमा शिव फेरि गृहस्थ बने । त्यस समयपछि शिवले आफूभित्र अत्यन्तै तालमेल र सन्तुलन कायम गरी तपस्वी र गृहस्थ दुवैको भूमिका निर्वाह गर्न थाले ।

अनेकौँ विचित्र र अन्तर्निहीत रूपहरूमा शिवले पार्वतीलाई आत्मज्ञानको अवस्थामा पुग्ने तरिका प्रसारित गर्न थाले । पार्वती परम–आनन्दको अवस्थामा पुगिन् । तर, जस्तो कि हरेकको सन्दर्भमा यस्तो हुने गर्दछ, एकपटक जब तपाईं शिखरमा पुग्नुहुन्छ र तल हेर्नुहुन्छ, शुरुमा तपाईं परम–आनन्दले अभिभूत बन्नुहुन्छ; केही समयपछि करुणाले तपाईंलाई अभिभूत गर्दछ अनि तपाईं त्यसलाई सबैसँग बाड्न चाहनुहुन्छ । तपाईंमा कुनै न कुनै रूपमा हरेकले यो अनुभव गर्नुपर्छ भन्ने चाहना जागृत हुन्छ ।

शिव किन गृहस्थ बने ?

महाशिवरात्रि, शिव र पार्वतीको विवाह भएको दिन हो । आदियोगी एक तपस्वी थिए, जसको परम वैराग्य यसदिन कामनाले भरियो, किनकि उनमा आशक्तिको डर थिएन । र, यही कामना उनको लागि आफ्नो ज्ञान र बोधको भण्डार अरूसँग बाँड्ने साधन बन्यो ।

पार्वतीले संसारलाई हेरिन् र शिवलाई भनिन्, “तपाईंले मलाई जे प्रदान गर्नुभएको छ, त्यो साँच्चिकै अद्‌भुत छ, यो सबैमाझ पुग्नुपर्छ । तर, म यति बुझ्न सक्छु कि तपाईंले ममा जुन रूपमा यो ज्ञान प्रसारित गर्नुभएको छ, तपाईं सम्पूर्ण संसारलाई सोही तरिकाले प्रसारित गर्न सक्नुहुन्न । विश्वमाझ यसलाई प्रदान गर्न तपाईंले अर्को विधि निकाल्नुपर्ने हुन्छ ।” तब शिवले योग–प्रणालीलाई अगाडि बढाए । उनले सातजना शिष्यहरू वा सप्तऋषिहरूलाई आत्मज्ञानको विज्ञान बताए । त्यस समयदेखि, योग आत्मज्ञान प्राप्त गर्ने विज्ञान बन्यो— यो एकदमै व्यवस्थित र विज्ञानमा आधारित भएको हुनाले सबैलाई प्रदान गर्न सकिने भयो ।

अत: शिवद्वारा दुईवटा प्रणालीहरू विकास गरियो— तन्त्र र योग । उनले आफ्नी अर्धाङ्गिनी पार्वतीलाई तन्त्र सिकाए । तन्त्र अत्यन्तै आन्तरिक हुन्छ, जसलाई एकदमै निकट मानिसहरूको समूहमा मात्र गर्न सकिन्छ, जबकि योग व्यापक रूपमा सबैमाझ प्रसारित गर्न सकिन्छ । यो हाम्रो सेरोफेरोको संसारमा, विशेषगरी अहिलेको समयमा निकै बढी उपयुक्त छ । यसैकारण, आज पनि शिवलाई योगको पहिलो गुरु वा आदिगुरु भनिन्छ ।

सम्पादकीय: आदियोगी शिव बारे रोचक कथाहरू पढ्न यहाँ जानुहोस्

Dont want to miss anything?

Get the monthly Newsletter with exclusive shiva articles, pictures, sharings, tips
and more in your inbox. Subscribe now!