शिव र गङ्गा— किंवदन्ती र त्यसको अर्थ

article शिव–विशेष
सद्‌गुरुले शिवको जटाबाट गङ्गा बग्नुको कथा उल्लेख गर्दै उक्त कथाले प्रतीकको माध्यमबाट के बुझाउने प्रयास गरिरहेको छ भनेर बताउँदै हुनुहुन्छ । Shiva Ganga

शिव र गङ्गा— किंवदन्ती र त्यसको अर्थ

सद्‌गुरु: तपाईंलाई थाहै होला, शिवको जटाबाट गङ्गा बगेकी छिन् भनिन्छ । हिमालयहरूमा यस्तो भनाइ रहेको छ कि हरेक शिखर स्वयं शिव हुन् । हिमालयको चुचुरोहरूलाई हिउँले ढाकेको हुन्छ अनि यी हिमशिखरबाट बग्ने थुप्रै स–साना खोल्सोहरू बिस्तारै एकअर्कामा मिसिएर धारा र त्यसपछि नदीहरू बन्छन् । त्यसैले गर्दा, यो भनियो कि पर्वत शिव हुन्, अनि तलतर्फ बगिरहेका धाराहरू उनका जटा हुन् । यिनै धाराहरू बग्दै गङ्गा नदीको रूप लिन्छन्, जसलाई आकाशबाट प्रकट भएको भनिन्छ— यो सत्य हो, किनकी हिउँ आकाशबाट नै झर्छ ।

यही प्रतीकले गङ्गाको कथालाई जन्म दिएको हो । गङ्गालाई सबैभन्दा शुद्ध जल मानिन्छ, किनकी यो आकाशबाट झरेको हो । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, विशेष भू-भागबाट बगेको हुनाले यसले आफूमा विशेष गुण समाहित गरेको छ । १९ वर्षको उमेरदेखि मैले हरेक वर्ष एक्लै हिमालयमा यात्रा गरेको छु । मलाई जतिबेला पनि जाडो लागिरहन्थ्यो र भोकाइरहन्थेँ, किनकी म धेरै सामग्री नलिकन जान्थेँ । मसँग केही डेनिमको जिन्स पाइन्ट र बाक्लो टी-सर्ट मात्र हुन्थ्यो । मैले थुप्रै पटक यो अनुभव गरेको छु कि केही अञ्जुली गङ्गाजल पिएपछि अर्को ४८ घण्टासम्म कुनै थकान महसुस नगरी हिँडिरहन सक्थेँ । साथै, थुप्रै मानिसहरूबाट यो प्रत्यक्ष सुनेको छु कि गङ्गाजल पिएकै भरमा उनीहरूको रोग निको भएको थियो । तपाईंलाई थाहै होला, भारतमा मृत्युको अन्तिम क्षणमा मानिसहरूको मुखमा अलिकती गङ्गाजल हाल्ने गरिन्छ ।

गङ्गाजल निकै विशेष हुन सक्छ— तपाईंले केही कुरा विश्वास गर्नाले हुने होइन, बरु गङ्गाजलको गुण नै विशेष भएकोले त्यसो हुने हो । हिमालयले यो जललाई विशेष बनाएको छ ।

नदी जीवन हो

किंवदन्तीमा भनिएअनुसार, गङ्गा अलौकिक नदी हो, जो धरतीमा अवतरित भयो । यसको तीव्र प्रवाहले संसारलाई हानि गर्न सक्थ्यो । त्यसैले, शिवले गङ्गालाई आफ्नो शिरमा धारण गरे अनि आफ्नो जटा हुँदै हिमालयबाट बिस्तारै–बिस्तारै बग्न दिए । मानिसहरूको लागि गङ्गाको महत्त्व र यसको पवित्रता दर्शाउने यो प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति हो । यदि तपाईं नदीहरूसँग संलग्न रहनुभएको छ भने, तपाईंलाई थाहा हुनेछ कि हरेक नदीको आफ्नै जीवन हुन्छ । यो संसारमा जुहाँसुकै सत्य रहेको छ— चाहे त्यो इजिप्टको नाईल नदी होस्, युरोपको डान्युब, रुस र मध्य-एशियन राष्ट्रहरूबाट बग्ने वोल्गा, अमेरिकाको मिसीसिपी वा दक्षिण अमेरिकाको अमेजोन । तिनलाई जलस्रोतको रूपमा मात्र हेरिँदैन । हामीलाई थाहै छ, स्पष्ट कारणहरूले गर्दा अधिकांश संस्कृति नदीको किनारमा विकसित भएका छन् । तर, नदीहरूसँग नजिकबाट जोडिएका मानिसहरूको लागि, नदी एक जीवन बन्दछ ।

नदी एक जीवित प्रक्रिया हो, अनि गङ्गा नदीको सन्दर्भमा पनि यो सत्य हो । मैले गङ्गाको किनारै–किनार यसको उद्‌गम स्थल रहेको गोमुखसम्म यात्रा गर्ने सौभाग्य पाएको थिएँ । साथै, मैले लगभग यसको सबै ठूला उप–नदीहरूमा पनि यात्रा गरेको छु— जस्तै कि मन्दाकिनी, अलकानन्दा, त्यसैगरी भागीरथी, जुन गङ्गाको मुख्य भाग हो । माथि हिमालयमा गङ्गा निर्मलता र पवित्रताको प्रतीक हो । तर, जसैजसै यो तल समथल भूभागमा बग्दै जान्छ, यो भारतीय उप–महाद्वीपको उत्तरी भूभागको जीवनरेखा बन्छ । गङ्गा नदीले थुप्रै राजवंशहरूको उत्थान र पतन देखेको छ । त्यस भागमा रहेका मानिसहरूको लागि गङ्गा शक्ति र समृद्धिको सतत स्रोत रहेको छ ।

अब यस्तो समय आएको छ, जहाँ हामी यसलाई स्रोत–साधनको रूपमा हेरिरहेका छौँ । साथै, हामीले माथि हिमालयमा बाँध बनाएका छौँ, जसले गर्दा गङ्गालाई जीवित माता वा देवीको रूप मान्ने थुप्रै मानिसहरूको चित्त दुखेको छ । अनि तल समथल भूभागमा यो निकै प्रदुषित भएको छ । गङ्गालाई पुनः पहिलेकै भव्य स्वरूपमा फर्काउन केही सम्बन्धित मानिसहरूले कुनै न कुनै तरिकाले प्रयासहरू गरिरहेका छन् । मैले ३० वर्षदेखि हिमालयको यात्रा गरिरहेको छु अनि मैले त्यहाँ हिउँको परिमाणमा ठूलो भिन्नता देखेको छु । थुप्रै हिउँको टाकुराहरूमा अब हिउँ छैन । तिनीहरू खाली, चुच्चे र धारिलो टाकुरा भएका छन् । नदीको रूपमा गङ्गामाथि गम्भीर खतरा मडारिँदै छ । अनि, हिमनदी तीव्र रूपमा घटिरहेको छ, जुन हामीले गोमुखको मुख्यद्वारमा प्रष्ट देख्न सक्छौँ । गाईको मुख जस्तो देखिने भएकोले यसलाई गोमुख भनिएको हो । मलाई याद छ कि १९८१ को अगष्ट महिनामा जब म पहिलो पटक त्यहाँ गएको थिएँ, त्यो केवल १५-२० फिटको मुख थियो जहाँबाट पानी बग्दथ्यो । त्यो धेरै हदसम्म गाईको मुख जस्तै देखिन्थ्यो । आज त्यो २०० फिट चौडा गुफा बनेको छ, जहाँ तपाईं लगभग एक किलोमिटर जति भित्रसम्म हिँड्न सक्नुहुन्छ ।

गङ्गाको जीवनमा जलवायु परिवर्तनले विशाल प्रभाव परेको छ । यदि कुनै बिन्दुमा यसले नदीको अस्तित्वलाई जोखिममा पाऱ्यो भने, त्यसको अर्थ भारतको उत्तरी भागमा भयङ्कर विध्वंस हुनेछ । गङ्गा त्यहाँका मानिसहरूको लागि सधैँ जीवनरेखाको रूपमा रहेको छ ।

गङ्गालाई जोगाउनुको महत्त्व

हरेक संस्कृति, हरेक मानिस, हरेक सभ्यतालाई कुनै प्रतीकको आवश्यकता हुन्छ, जसले उनीहरूको जीवनमा फरक स्तरको पवित्रता ल्याउनको लागि उनीहरूलाई प्रेरित गरोस् । गङ्गाले सधैँ यो गरिरहेकी छिन् । अनि, कुम्भमेलाको समयमा गङ्गाको किनारमा लगभग ८–१० करोड मानिसहरूको विशाल जनसमुदाय भेला हुन्छन् । धरतीको अरू कुनै पनि कुनामा यति विशाल सङ्ख्यामा मानिसहरू जम्मा हुँदैनन् । मानिसहरूको निम्ति यो प्रेरणाको आधार भनेको गङ्गा नदी र त्यसले इङ्गित गर्ने पवित्रता हो । यो प्रतीक अत्यन्त जरूरी छ । गङ्गा नदीलाई जोगाउनु र यसलाई शुद्ध राख्नु हाम्रो अस्तित्व र हाम्रो आवश्यकताको लागि मात्र नभई, मानिसहरूको उत्साहलाई माथि उठाउनको लागि समेत हो ।

Editor’s note: In this video, Sadhguru explains why rivers are worshipped in India.

Dont want to miss anything?

Get the monthly Newsletter with exclusive shiva articles, pictures, sharings, tips
and more in your inbox. Subscribe now!