ନଟରାଜ: ମହାଜାଗତିକ ନର୍ତ୍ତକ ଭାବରେ ଶିବ
ସଦ୍ଗୁରୁ: ଭାରତ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ଆମର ଦେବତାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ସେମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ତେବେ ସେମାନେ ଦେବତା ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ! ଏହା ହେଉଛି କାରଣ ସୃଷ୍ଟିର ଘଟଣାକୁ ଆପଣ ଦେଇପାରୁଥିବା ନିକଟତମ ଉପମା ହେଉଛି ଯେ ଏହା ଏକ ନୃତ୍ୟ ପରି। ଆଜି, ଆଧୁନିକ ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି – ସେମାନେ କୁହନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ଏକ ନୃତ୍ୟରେ ଥିବା ପରି ମନେହୁଏ। ଯଦି ଆପଣ ଗୋଟିଏ ନୃତ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଉପରିଭାଗରେ, ଯାହା ଘଟୁଛି ତାହାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସଙ୍ଗତି ନାହିଁ ବୋଲି ମନେହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ଯଥେଷ୍ଟ ନିବିଡ଼ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି , ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିବ ଜଣାପଡେ ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟରେ, ନର୍ତ୍ତକ କେବଳ ନିଜ ହାତ ଓ ଗୋଡ଼କୁ ଅନିୟମିତ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚାଉଥିବା ପରି ମନେହୋଇପାରେ। ଉପରିଭାଗରେ, ଏଥିରେ କିଛି ନଥିବା ପରି ମନେହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ଖୁବ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ଘଟୁଛି ସବୁକିଛିରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ସଙ୍ଗତି ରହିଥିବା ଜାଣିପାରିବେ । ଯଦି ସେହି ସଙ୍ଗତି ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଆପଣ ନୃତ୍ୟକୁ ଉପଭୋଗ କରିବେ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କର ହାତ ଓ ଗୋଡ଼କୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଯୁକ୍ତିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବା, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଆପଣ ଚିତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ସବୁକିଛି ପାଇଁ ଓ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍ଗତି ରଖିବା ବର୍ଷ ବର୍ଷର ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଯଦି ନୃତ୍ୟର ସେହି ଜ୍ୟାମିତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଥାଏ, ଏହା ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପାୟରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିବ, ଯଦିଓ ସେମାନେ କାହାଣୀ ଜାଣି ନଥିବେ କିମ୍ବା ନୃତ୍ୟ କ'ଣ ତାହା ବୁଝି ନଥିବେ। ଏକ ଭିନ୍ନ ଆୟାମରେ ସଙ୍ଗୀତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମାନ।
ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିଗକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନିୟମିତ ଓ ଆକସ୍ମିକ ପରି ମନେହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନିବିଡ଼ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ସହିତ, ସବୁକିଛି କୌଣସି ଉପାୟରେ ସମକାଳୀକୃତ ହୋଇଥିବା ପରି ମନେହୁଏ। ସବୁକିଛିରେ କିଛି ପ୍ରକାରର ସଙ୍ଗତି ଅଛି, ଯାହା ସେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣିପାରୁନାହାଁନ୍ତି। ଯୋଗ ସମ୍ଭବ ହେବାର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ବୃହତ୍ତର ପ୍ରକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଙ୍ଗତି ଅଛି। ଯଦି କୌଣସି ସଙ୍ଗତି ନଥାନ୍ତା, ଆପଣ ଏକ ହୋଇପାରିନଥାନ୍ତେ । ଯଦି କୌଣସି ସଙ୍ଗତି ନଥାନ୍ତା ତେବେ ଏକତାର କୌଣସି ସମ୍ଭାବନା ନଥାନ୍ତା।
ଶିବ, ନଟରାଜ ଓ ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନ
ଗତ କିଛି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଜ୍ଞାନରେ ପକାଯାଉଥିବା ଏକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହେଉଛି କନ୍ଷ୍ଟ୍ରକ୍ଟାଲ ଥିଓରୀ (Constructal theory)। ସେମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଆପଣ ପରମାଣୁ, ମଣିଷ, ହାତୀ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନିଅନ୍ତୁ – ମୂଳଭୂତ ଡିଜାଇନ୍ ସମାନ। କେବଳ ଜଟିଳତା ହିଁ ଅତ୍ୟାଧୁନିକତାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଏହା ଏପରି କିଛି ଯାହା ଆମେ ଯୋଗରେ ସର୍ବଦା କହିଆସିଛୁ। ସୂକ୍ଷ୍ମଜଗତ ଓ ବୃହତ୍ ଜଗତ ମୂଳତଃ ସମାନ ଡିଜାଇନ୍। ଏଥିରୁ ହିଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଆମେ କହିଥିଲୁ ଅଣ୍ଡ, ପିଣ୍ଡ, ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ – ଯେଉଁ ଉପାଦାନ ଏହି ଜୀବନ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତିଆରି କରିଥାଏ – ତିନୋଟି ସମାନ ବସ୍ତୁର ପ୍ରକାଶ। ସେସବୁ ସମାନ ସମକାଳୀନତାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବଂ କାରଣ ଏହା ସମାନ ଡିଜାଇନ୍, ଆପଣ ଗୋଟିଏକୁ ଅନ୍ୟଟି ଭିତରକୁ ରଖିପାରନ୍ତି । ଆପଣ ଗାଜର ଖାଇ ଏହାକୁ ମଣିଷରେ ପରିଣତ କରିପାରନ୍ତି କାରଣ ଏହା ସମାନ ଡିଜାଇନ୍।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ତାହା ପାଇଁ ଆପଣ ଦେଇପାରୁଥିବା ନିକଟତମ ଉପମା ଓ ସବୁଠାରୁ ଘନିଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି ଯେ ଏହା ଏକ ନୃତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ସବୁ ଅନିୟମିତ ପରି ମନେହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପଛରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗଠନ ଓ ସମକାଳୀନତା ଅଛି। କେବଳ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗଠନର ଧାରଣା ଅତ୍ୟଧିକ ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ବିଭାଜନକାରୀ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆସନ୍ତୁ ଆମେ ଏକ ସୁନ୍ଦର, ପରିଚର୍ଯ୍ୟିତ ବଗିଚା ଓ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ନେବା। ବଗିଚା ଅର୍ଥ ସବୁକିଛି ସଂଗଠିତ। ଜଙ୍ଗଲ ଅର୍ଥ କୌଣସି ସଂଗଠନ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ତିନିମାସ ପାଇଁ ବଗିଚାର ଯତ୍ନ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ। କିନ୍ତୁ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଆପଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ବିନା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିପାରେ। ତେବେ କେଉଁଟିକୁ ଆପଣ ଉତ୍ତମ ସଂଗଠନ ବୋଲି ବିଚାର କରିବ?
ଚିଦାମ୍ବରମ ମନ୍ଦିରରେ, ନଟରାଜ ଅଛନ୍ତି, ନୃତ୍ୟର ଅଧିପତି ଭାବରେ ଶିବ। ନଟେଶ କିମ୍ବା ନଟରାଜ ଶିବଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସ୍ୱିଜରଲ୍ୟାଣ୍ଡର CERN ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲି, ଯାହା ପୃଥିବୀର ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷାଗାର, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପରମାଣୁ-ବିଭାଜନ ହୁଏ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯେ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ସାମ୍ନାରେ ଏକ ନଟରାଜ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି, କାରଣ ସେମାନେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ ଯେ ମାନବ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏପରି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ନିକଟତର।
ନଟରାଜ: ମହାଜାଗତିକ ନର୍ତ୍ତକ
କାରଣ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ନୃତ୍ୟ, ଆମେ କହିଲୁ ଦେବତା ଜଣେ ନର୍ତ୍ତକ। ଯଦି ସେ ନର୍ତ୍ତକ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ କିପରି ଏହି ନୃତ୍ୟକୁ ଘଟାଇପାରିବେ? ଯେତେବେଳେ ଆମେ କହୁ ଶିବ ନଟରାଜ ଅଟନ୍ତି, ଆମେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ନୃତ୍ୟ କରିବା ବିଷୟରେ କହୁନାହୁଁ। ଆପଣ ହୁଏତ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିବେ ଯେ ନଟରାଜଙ୍କ ଚିତ୍ରଣରେ, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକ ବୃତ୍ତ ଅଛି। ବୃତ୍ତ ସର୍ବଦା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରତୀକ କାରଣ ଯେତେବେଳେ କିଛି ଗତି କରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଘଟୁଥିବା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ରୂପ ହେଉଛି ବୃତ୍ତ। ନିଜେ ଘଟୁଥିବା ଯେକୌଣସି ଜିନିଷ ବୃତ୍ତ କିମ୍ବା ଏଲିପସଏଡ୍ – ଯାହା ସାମାନ୍ୟ ବିକୃତ ବୃତ୍ତ – କାରଣ ବୃତ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବନିମ୍ନ ପ୍ରତିରୋଧର ଆକାର। ଗ୍ରହ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏସବୁ ବୃତ୍ତ।
ଏହି କାରଣରୁ ନଟରାଜଙ୍କ ଚାରିପାଖର ବୃତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରତୀକ। ସେ ଜଣେ ମହାଜାଗତିକ ନର୍ତ୍ତକ। ସେ ସର୍ବଦା ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ବିଷୟ ନୁହେଁ। ଆମେ କହୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ନୃତ୍ୟରେ ଅଛି ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିମତା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ। ଯେହେତୁ ଆମେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ଆମେ ସବୁକିଛି ପୃଥକ ଜୀବନ ରୂପ ଭାବରେ ବୁଝୁ, ଆମେ ଏହାକୁ ଆମର ନିଜ ଧାରଣା ପାଇଁ ନଟରାଜ ଭାବରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କରୁ। "ଶିବ" ଶବ୍ଦର ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଯାହା ନୁହେଁ" କିମ୍ବା "ଯାହା କିଛି ନୁହେଁ।" ଏହା କିଛି ନୁହେଁ, ଏହା ଖାଲି ସ୍ଥାନ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। କାରଣ ଏହା ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ସବୁକିଛି ଘଟୁଛି।
ନଟରାଜ: ଶିବଙ୍କର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ
ନଟରାଜ ରୂପ ମୂଳତଃ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରୁ, ବିଶେଷ କରି ତାମିଲନାଡୁରୁ ଆସିଛି। ଏହା ସୃଷ୍ଟିର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ, ସୃଷ୍ଟିର ନୃତ୍ୟକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ ଯାହା ଅନନ୍ତ ନିରବତାରୁ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଚିଦାମ୍ବରମରେ ନଟରାଜଙ୍କ ଠିଆ ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କାରଣ ଚିଦାମ୍ବରମ ବୋଲି ଯାହାକୁ କହୁଛ ତାହା କେବଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରବତା। ତାହାହିଁ ଏହି ମନ୍ଦିରର ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି ।
ଆପଣ ନୃତ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ କାରଣ ଆପଣ ବୁଝୁଥିବା ସବୁକିଛି କେବଳ ଏକ ଭୁଲ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହେବ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ନୃତ୍ୟର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି , କିମ୍ବା ଆପଣ ନୃତ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି । ଯଦି ଆପଣ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନୃତ୍ୟର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି , ଆମେ କହୁ ଆପଣ ଜଣେ ସାଧକ। ସମାଜରେ, ଆପଣ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇପାରନ୍ତି – ହୁଏତ ଜଣେ ବୈଜ୍ଞାନିକ – କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଆପଣ ଜଣେ ସାଧକ। ଆପଣ ଏହା କ'ଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି , ତେଣୁ ଆପଣ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛନ୍ତି । ଯଦି ଆପଣ ନୃତ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି , ଆପଣ ଦିବ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି , ଆପଣ ଜଣେ ଯୋଗୀ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ସେହି ପସନ୍ଦ ଅଛି।
ନୃତ୍ୟ ଏତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ଆମେ ପ୍ରାୟ ନର୍ତ୍ତକଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାଉ, କିନ୍ତୁ ନର୍ତ୍ତକ ବିନା କୌଣସି ନୃତ୍ୟ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆମେ ନର୍ତ୍ତକଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହୁଁ କାରଣ ଆମର ଦୃଷ୍ଟି, ଆମର ଧ୍ୟାନ ଏତେ ଉପରିଭାଗ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇଯାଏ। ନୃତ୍ୟରେ ନର୍ତ୍ତକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାକୁ, ଆପଣ ନୃତ୍ୟରେ ଏତେ ନିମଗ୍ନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଯେ ଆପଣ ଜଣେ ଦର୍ଶକ ନୁହଁନ୍ତି , ଆପଣ ହିଁ ତାହା। ତେବେ ଆପଣ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ନର୍ତ୍ତକଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି , ଆପଣ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ନର୍ତ୍ତକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଭୀରତା ଓ ଆୟାମରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି , ଆପଣ ନୃତ୍ୟର ଉତ୍ସ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି , ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର – ତେବେ ଆପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏକ ଉପାୟରେ ନୃତ୍ୟଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିବା। ଏସବୁ ଜିନିଷ ବିରୋଧାଭାସୀ ଦେଖାଯାଏ। ଗୋଟିଏ ସ୍ତରରେ ମୁଁ କହୁଛି ଆପଣ ନୃତ୍ୟରେ ବୁଡ଼ିଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ତରରେ ମୁଁ କହୁଛି ଆପଣ ଅତ୍ୟଧିକ ତୀବ୍ରତା ସହିତ ନୃତ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେଗୁଡ଼ିକ ବିରୋଧାଭାସୀ ନୁହଁନ୍ତି। କେବଳ ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଏହାକୁ ଖଣ୍ଡିତ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି , ଯଦି ଆପଣ ଏହାକୁ ଖଣ୍ଡରେ କାଟି ଦେଖନ୍ତି , ସବୁକିଛି ବିରୋଧାଭାସୀ ମନେହୁଏ।
ନୃତ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତୁ !
ଯଦି ଆପଣ ନୃତ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ହିଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ, ତାହା ଜାଣିବାର ଗୋଟିଏ ଉପାୟ। କିମ୍ବା ଯଦି ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୂରରେ ରହିବା ଜାଣନ୍ତି , କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ନୁହଁ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିପାର, ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା, ନୃତ୍ୟ ଓ ନର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି , ତାହା ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣିବାର ଏକ ଉପାୟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ଧତି ବହୁତ ଅଧିକ ସଚେତନତା, ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ତୀବ୍ରତା ଓ ତାଲିମ ନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ନୃତ୍ୟର ଅଂଶ ହେବା ସହଜ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଯେତେବେଳେ ଲୟ ଉଠେ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଏଥିରେ ଗଭୀର ଓ ଗଭୀର ଭାବରେ ଟାଣି ହୁଅ, ଦିନେ ଆପଣ ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ କେଉଁଟି ଆପଣ ଏବଂ କେଉଁଟି ନୃତ୍ୟ। ଥରେ ଆପଣ ନୃତ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଗଲେ, ଆପଣ ନର୍ତ୍ତକଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ।