नवरात्रि— देवीको आराधना र यसको महत्त्व

नवरात्रि, स्त्री शक्तिको तीनवटा आयामहरू— दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वती— को उत्सव हो । देवी दुर्गाले हामीलाई शक्ति प्रदान गर्छिन्, देवी लक्ष्मीले धन–सम्पत्ति प्रदान गर्छिन् अनि देवी सरस्वतीले ज्ञान प्रदान गर्छिन् । सद्‌गुरु, नवरात्रिका नौ दिनहरूको महत्त्वको बारेमा बताउँदै हुनुहुन्छ ।
Navratri and the Worship of the Feminine
 

सद्‌गुरुः यस धर्तीमा स्त्रैण (स्त्री प्रकृति) को पूजा निकै प्राचीन समयदेखि चलिआएको छ, जुन यहाँ मात्र नभई यूरोप, अरब साथै अफ्रिकाको ठुलो भागमा फैलिएको छ । दुर्भाग्यवश, पश्चिममा कथित मूर्तिपूजा, विभिन्न देवी–देवताहरूप्रति रहेको आस्था र एकभन्दा बढी देवी–देवताहरूको पूजाको पूरै निशानलाई मेटाउनको लागि संगठित रूपमा सम्पूर्ण देवी मन्दिरहरूलाई ध्वस्त पारिएको थियो । विश्वका अन्य भागहरूमा समेत त्यही भयो ।

यस संस्कृतिमा मात्रै स्त्रैणको पूजा अझै जारी छ । यो यस्तो संस्कृति हो, जसले हामीलाई आफ्ना आवश्यकताहरू अनुरूप आफ्नै दैवीहरू स्थापना गर्ने स्वतन्त्रता दिएको छ । प्राण-प्रतिष्ठाको विज्ञानद्वारा प्रत्येक गाउँले आफ्नो निश्चित आवश्यकताहरू अनुसार आफ्नै मन्दिर निर्माण गर्ने गर्थ्यो । दक्षिण भारतको हरेक गाउँमा, आज पनि अम्मन (आमा) वा देवी मन्दिरहरू देख्न सक्नुहुन्छ ।

स्त्रैण लोप हुनुको दुर्भाग्य

आजको समाजमा पौरुष (पुरुष शक्ति) महत्त्वपूर्ण भएको छ । यो केवल यसकारण भएको हो, किनकि हामीले हाम्रो जीविको-पार्जनलाई सर्वाधिक महत्त्व दिएका छौँ । अहिलेको समाजमा अर्थशास्त्र (आर्थिक क्रियाकलाप) मानक भएको छ— सौन्दर्य, नृत्य, सङ्गीत, प्रेम, दिव्यता वा ध्यान होइन । जब जीवनका सूक्ष्म र सुन्दर पक्षहरूलाई उपेक्षा गरिन्छ अनि आर्थिक पक्षलाई मात्र बढी महत्त्व दिइन्छ, तब स्वतः पौरुष वा पुरुष प्रकृतिको प्रभुत्व हुन्छ । यस्तो समाजमा स्त्रैणलाई अधीनमा राख्नु वा शोषण गर्नु अवश्यम्भावी हो । त्योभन्दा पनि ठूलो दुर्भाग्य के हो भने, अहिले थुप्रै नारीहरूमा पुरुष जस्तै हुनुपर्छ भन्ने भावना रहेको छ, किनकि उनीहरूले पौरुषलाई शक्तिको रूपमा बुझेका छन् । यदि स्त्रैण (स्त्री प्रकृति) नाश हुने हो भने, जीवनका सम्पूर्ण सुन्दर, सौम्य, सहज, प्रतिस्पर्धा–रहित तथा पोषण गर्ने गुणहरू लोप हुनेछन् । जीवनको अग्नि सधैँका लागि नष्ट हुनेछ । यो निकै भयानक क्षति हो, जसलाई सजिलै भरपाइ गर्न सकिँदैन ।

आधुनिक शिक्षाको दुर्दशाको परिणामले गर्दा हामी ती सबै चीजहरूलाई नष्ट गर्न चाहन्छौँ, जुन हाम्रा तर्क र कारणहरूको घेरामा पर्दैनन् । हामी यस हदसम्म पुरुष-प्रधान भएका छौँ कि यहाँ समेत देवीहरूको पूजा गोप्य रूपमा गर्न थालिएको छ । अधिकांश देवी मन्दिरहरूमा, सानो समूहका पुजारीहरूले मात्र मुख्य पूजा गर्ने गर्छन् । तथापि, यसको जरा यति बलियोसँग स्थापित छ कि यसलाई कहिल्यै पूर्णतया मेट्न सकिँदैन ।

जीवन आफैँमा एउटा रहस्य हो, र यो सदैव रहस्य रहनेछ । नवरात्रिको पर्व यही मूलभूत अन्तर्दृष्टिमा आधारित रहेको छ ।

नवरात्रिको उत्सव

नवरात्रिका नौ दिनहरूलाई यी मौलिक गुणहरूको आधारमा छुट्याइएको छ । पहिलो तीन दिन देवी दुर्गामा समर्पित हुन्छ, अर्को तीन दिन देवी लक्ष्मीमा समर्पित हुन्छ र अन्तिम तीन दिन देवी सरस्वतीमा समर्पित हुन्छ । दशौँ दिनलाई विजयादशमी भनिन्छ, जसले जीवनका यी तीनवटै पक्षहरूमाथि विजय प्राप्तिको सङ्केत गर्दछ ।

यो प्रतीक मात्रै होइन, बरु यो कुरा ऊर्जाको स्तरमा समेत सत्य हुन्छ । मनुष्यको रूपमा, हामी यस धर्तीबाटै आएका हुन्छौँ, सक्रिय रहन्छौँ अनि केही समयपछि, हामी फेरि जडताको स्थितिमा फर्किन्छौँ । यो प्रक्रिया हामी प्रत्येक व्यक्तिमा मात्रै नभई आकाशगङ्गा र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा समेत लागू हुन्छ । ब्रह्माण्ड, जड अवस्थाबाट उत्पत्ति हुन्छ, क्रियाशील रहन्छ अनि एकपटक पुनः जडताको स्थितिमै फर्किन्छ ।

यद्यपि, हामीमा त्यो चक्रलाई तोड्ने सामर्थ्य हुन्छ । मनुष्यको जीविका र कल्याणको निम्ति देवीको पहिलो दुईवटा आयामहरू आवश्यक हुन्छन् । जबकि, तेस्रो आयाम मुक्तिको चाहना वा भौतिकभन्दा पर जाने अभिलाषाको निम्ति हो । यदि तपाईं सरस्वतीको आयामलाई आफूभित्र प्रकट गर्न चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले अथक प्रयास गर्नुपर्छ । अन्यथा, तपाईं उनीसम्म तपाईंको पहुँच पुग्न सक्दैन ।

नवरात्रि मनाउने सबैभन्दा राम्रो तरिका

नवरात्री मनाउने उत्तम तरिका के हो ? यसलाई उत्सवको रूपमा मनाउनु होस् । जीवनको रहस्य सदैव यही रहेको छ— गम्भीर नहुने तर पूर्णतया संलग्न रहने । जुन संस्कृतिहरूले परम्परादेखि नै देवीको पूजा गर्दै आएका थिए, उनीहरूले यो राम्रोसँग जानेका थिए कि अस्तित्वमा यस्ता थुप्रै कुराहरू छन्, जसलाई कहिल्यै बुझ्न सकिँदैन । तपाईं यसमा रमाउन सक्नुहुन्छ, यसको सुन्दरतालाई उत्सवको रूपमा मनाउन सक्नुहुन्छ, तर यसलाई कहिल्यै बुझ्न सक्नुहुन्न । जीवन आफैँमा एउटा रहस्य हो, र यो सदैव रहस्य रहनेछ । नवरात्रिको पर्व यही मूलभूत अन्तर्दृष्टिमा आधारित रहेको छ ।

साउन्ड्स अफ ईशाको प्रस्तुति

 

Editor's Note: Linga Bhairavi Facebook